Uvod u projekat i značaj autohtonih rasa

Baveći se implementicijom različitih projekata, obično na početku, često su mi neki projekti izgledali manje interesantno. Međutim, tokom realizacije, upoznajući se s detaljima, projekti su dobijali drugačiji i zanimljiviji karakter, iz kojih su se kasnije rađale ideje za nove projekte. Isto se desilo i sa projektom podrške stočarima koji uzgajaju autohtone rase domaćih životinja u Crnoj Gori, projekat koji je Regionalna razvojna agencija za Bjelasicu, Komove i Prokletije (RRA BKP) realizovala tokom 2025. godine. O autohtonim rasama domaćih životinja u Crnoj Gori, mi u RRA BKP, znali smo kao i većina ljudi, da postoje i da su ugrožene. O njihovom broju, vrstama, osobinama, načinu života, značaju i koristima koje pružaju, nismo znali puno. Navedeni projekat koji smo implementirali, nam je omogućio da saznamo o različitim autohtonim rasama, u prvom redu ovaca i goveda, koje vijekovima opstaju u Crnoj Gori.

Piše: Ivan Mališić

Istorijski korijeni i katuni

Priča o autohtonim rasama je neodvojiva od stočara, izdiga i katuna u Crnoj Gori. Prve migracije, pravce kretanja i puteve ljudi kroz planinske masive, su napravile ovce, koze i goveda, tražeći put do ispaše. Stočarstvo je u naše mediteranske krajeve stiglo tokom 7. milenijuma prije nove ere, sa Bliskog istoka. Obalne oblasti nisu bile dovoljne za cjelogodišnju ispašu, pa su visokoplaninski pašnjaci iznad šuma postali ključni. Transhumanca (izdig ili sezonska selidba stoke) se razvila kao način povezivanja zimskih mediteranskih pašnjaka sa planinskim ljetnjim pašnjacima.

Osobine i status ugroženosti autohtonih rasa

Stočari koje smo obilazili tokom projekta, i koji imaju autohtone rase ovaca i goveda, prevashodno ih drže, jer vole te rase. Autohtone rase su jedinstveno genetsko nasljeđe stvarano stotinama i hiljadama godina na nekom području, izvor prof. Božidarka Marković, Biotehnički fakultet Podgorica. Stočari koji ih drže, naslijedili su ih od svojih đedova i očeva i nastavljaju da ih uzgajaju, ali se ne zna do kada? Nije im svejedno, kome bi sjutra ostavili svoje stado u nasljeđe. Takodje, drže ih i iz koristi, iako treba naglasiti, da su autohtone rase niskoproduktivne, odnosno daju manje mesa i mlijeka, ali većeg kvaliteta. Zbog toga, jednim dijelom i nestaju. Najčešće se drže u najudaljenijim i najpasivnijim područjima. Važne su jer su nastale prirodnim putem, bez uticaja čovjeka, prilagodjene lokalnim prirodnim uslovima, teže obolijevaju i lakše se uzgajaju. Pivska pramenka, i kad padne snijeg, nalazi travu kopajući snijeg, dok buša u oblasti Skadarskog jezera, vrela ljeta provodi po čitav dan u vodi. Zdrave su, a proizvodi dobijeni od njih su kvalitetni i bezbjedni. Imaju neprocjenjivu vrijednost i ogroman značaj u zaštiti biodiverziteta, očuvanju pašnjaka i planine. Autohtone vrste ovaca koje danas postoje u Crnoj Gori su: pivska pramenka, bardoka, ljaba, žuja (zetska i piperska), sora i sjenička ovca. Od goveda, to je buša. Sve su ugrožene, a ponajviše buša, preostalo samo 150-200 ženskih priplodnih grla. Od ovaca kritična je žuja zetska i u riziku od nestajanja, do 200 grla, od rasa sora i ljaba, preostalo po oko 1500 jedinki, izvor prof. Božidarka Marković, Biotehnički fakultet, Podgorica.

Institutionalna podrška i izazovi

Crna Gora ima zakon (zakon o stočarstvu) i medjunarodne obaveza o očuvanju autohtonih rasa. Iz agro budžeta izdvaja sredstva za podršku stočarima koji drže autohtone rase (od 15€ za ovce pa do 1000€ za bika rase buša). Druge podrške nema. Takodje, iz EU i drugih fondova nije bilo podrške, osim GEF projekat koji je bio jedini takve vrste u protekloj deceniji ili duže. Obzirom da se radi o ukupnom malom broju autohtonih grla, podrška treba biti izdašnija, posebno u odnosu na potencijalnu korist i značaj. Postoji ogroman prostor za unapredjenje znanja stočara koji drže autohtone rase, te stoga nadležne institucije (Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, zajedno sa Biotehničkim fakultetom) treba da ojačaju svoje kapacitete (posebno u dijelu terenskog obilaska stočara) i prenesu znanje na stočare.

Istarski primjer: Očuvanje boškarina

U našem regionu postoji dobar primjer održivog razvoja, nekada ugrožene autohtone rase – istarsko govedo boškarin. Boraveći u Istri na studijskoj posjeti, imao sam priliku da vidim čitav proces, od očuvanja do unapredjenja postojanja istarskog goveda boškarina. Boškarin je ’90. godina prošlog vijeka bio pred izumiranjem, bilo je preostalo svega oko 100 ženskih priplodnih grla. Zahvaljujući institucionalnom pristupu i dugogodišnjem programu očuvanja i razvoja, boškarin se danas obnovio na oko 2500 grla, i više se ne smatra ugroženom vrstom. U Istri je sve počelo od državnih subvencija – stočari su dobijali podsticaje za držanje priprodnih grla, prijavljivali teljenja, saradjivali sa stručnim službama. Vodjenje matične evidencije grla i očuvanje genetskog koda je radila Hrvatska agencija za poljoprivredu i hranu. U početnoj fazi, kada je rasa bila na ivici nestanka, ova podrška je bila presudna. Organizovan uzgojni program – sistemska selekcija, matične knjige i kontrolisani uzgoj, omogućili su povećanje broja grla i očuvanje genetske raznolikosti. Lokalna agencija za ruralni razvoj Istre pratila je čitav proces, saradjivala sa državnim institucijama i najvažnije radila na povezivanju stočara sa tržištem, to jest, ugostiteljima. Sve je radjeno uz dobru saradnju stočara, stručnih institucija i ugostitelja.

Tržišna valorizacija i turistički potencijal

U ekonomiji uzalud nešto proizvodimo, ako nemamo kupca za te proizvode (čak i za poljoprivredne). Znači, uz očuvanje boškarina, bilo je potrebno stvoriti vrijednost za koju će postojati tražnja na tržištu. U Istri je stvoren ekskluzivni gastronomski proizvod, specijaliteti od boškarina pripremljeni na razne načine (gulaš, carpaćo, biftek, kobasica, itd), koji je postigao višu cijenu, zbog kvaliteta mesa autohtone rase i gastronomskog prestiža. Inače, Istrijani su uspješno uvezali poljoprivrednu proizvodnju sa turiznom. U Crnoj Gori imamo brojne autohtone rase, sa izuzetno malim brojem grla, te samim tim plasman ne bi trebao da bude izazov. Prodaja proizvoda dobijenih od autohtonih rasa, mogao bi se realizovati na seoskim gazdinstivima na kojima se uzgajaju autohtone rase ili u restoranima koji bi pripremali takve specijalitete. Gosti koji posjećuju Crnu Goru, nesumljivo su zainteresovani da probaju autohtoni gastronomski specijalitet visokog kvaliteta.

Perspektiva i život na katunima

Stočarstvo je danas zanimanje u Crnoj Gori koje se teže bira. Zahtijeva posvećenost i vrijeme, kao i svaki posao, i njime se mogu baviti mladi ljudi koji su u djetinjstvu porasli uz stoku. Stidljivih primjera da mlađi ljudi, iz početka, počinju da se bave stočarstvom u Crnoj Gori ima, ali jako malo. U cilju očuvanja autohtonih rasa i stočarstva uopšte, potrebno je pokušati zadržati mlađe članove porodica, koji se već bave stočarstvom tradicionalno, decenijama. Stočari koje smo posjetili tokom projekta, ispričali su njihovo iskustvo, koje daje optimizam, da im nomadski način života i rada daje mir, slobodu, uživanje u prirodi i dobru zaradu, koja se iz godine u godinu povećava. Tradicionalni, zdravi i visoko kvalitetni proizvodi dobijaju na značaju. Teritorijalne i komunikacione barijere su sve manje, dok život u urbanim sredinama postaje sve nepodnošljiviji. Najvažnije od svega, je da su svoji na svome, tj. svoji gospodari. To se teško plaća.