Izdig na katune nije samo sezonska selidba stočara; to je vjekovna tradicija koja se u Crnoj Gori praktikuje i danas, čuvajući duh prošlih vremena i autentičan stil života [00:21]. Svako selo, prateći običajno pravo, zna na koju planinu ima pravo izdiga, a običaji ostaju skoro identični u svim djelovima zemlje [00:28].
Život u ritmu prirode
U 21. vijeku, katuni su ostali “off-grid” naselja. Dok su moderne tehnologije donijele solarne panele kao jedini izvor električne energije, srž života je ostala nepromijenjena [01:08]. Kolibe se grade od dostupnih materijala – drveta i kamena – savršeno se uklapajući u pejzaž visokih planina [00:45].
Život u katunu organizovan je oko stoke i prirode, prateći znanja koja se prenose s koljena na koljeno [02:01]. Iako bez struje i tekuće vode, planinci su razvili sisteme koji te prepreke uspješno savladavaju.
Žene kao čuvari tradicije i gastronomije
Posebno značajnu ulogu u katunima imaju žene. One su ključne u radu oko stoke, preradi mliječnih proizvoda, pripremi tradicionalne hrane, sakupljanju ljekovitog bilja i čuvanju vještina poput prerade vune [02:20]. Gastronomija katuna je jedinstvena jer se oslanja isključivo na ono što se proizvede na planini ili ubere u neposrednoj okolini [02:58].
Prisustvo stoke na planinama ima presudan značaj za očuvanje prirode. Zahvaljujući sezonskoj ispaši, pejzaži ostaju otvoreni, a biodiverzitet zaštićen. Tamo gdje katuni nestaju, pašnjaci ubrzo postaju šume [04:40].
Čuvari autohtonih rasa
Na našim katunima i dalje možete sresti autohtone rase, poput govečeta Buša [07:37] i ovce rase Sora, koje su vijekovima prilagođavane surovim planinskim uslovima [07:18].
Kultura, zajedništvo i budućnost
Katuni su oduvijek bili centri društvenog života. Običaji okupljanja za praznike poput Petrovdana ili Ilindana i dalje žive [03:32]. Uz zvuke gusala i frule, komšije se i dalje okupljaju kod koliba [03:47]. Danas turizam donosi novo interesovanje – gosti iz cijelog svijeta prepoznaju autentičnost katunskog načina života [04:05].
Cilj je da crnogorski sistem transhumance bude prepoznat od strane GIAHS (Globally Important Agricultural Heritage Systems), čime bi ova tradicija dobila zasluženi međunarodni značaj i zaštitu [08:25].
