Izdig na katune nije samo sezonska selidba stočara; to je vjekovna tradicija koja se u Crnoj Gori praktikuje i danas, čuvajući duh prošlih vremena i autentičan stil života [00:21]. Svako selo u našim planinskim krajevima, prateći običajno pravo, zna na koju planinu ima pravo izdiga, a bez obzira na geografsku poziciju, običaji i praksa ostaju skoro identični u svim djelovima zemlje [00:28].

Život u ritmu prirode

U 21. vijeku, katuni su ostali “off-grid” naselja. Dok su moderne tehnologije donijele solarne panele kao jedini izvor električne energije, srž života je ostala nepromijenjena [01:08]. Kolibe se grade od dostupnih materijala – drveta i kamena – savršeno se uklapajući u pejzaž visokih planina [00:45].

Život u katunu organizovan je oko stoke i prirode, prateći znanja koja se prenose s koljena na koljeno [02:01]. Iako su ovi krajevi često bez struje i tekuće vode, planinci su razvili sisteme koji te prepreke uspješno savladavaju.

Žene kao čuvari tradicije i gastronomije

Posebno značajnu ulogu u katunima imaju žene. One su ključne u radu oko stoke, preradi mliječnih proizvoda, pripremi tradicionalne hrane, sakupljanju ljekovitog bilja i čuvanju vještina poput prerade vune [02:20]. Gastronomija katuna je jedinstvena jer se oslanja isključivo na ono što se proizvede na planini ili ubere u neposrednoj okolini [02:58].

Čuvari biodiverziteta i autohtonih rasa

Prisustvo stoke na planinama ima presudan značaj za očuvanje prirode. Zahvaljujući sezonskoj ispaši, pejzaži ostaju otvoreni, a biodiverzitet zaštićen. Tamo gdje katuni nestaju, pašnjaci ubrzo postaju šume [04:40].

Na našim katunima i dalje možete sresti autohtone rase, poput govečeta Buša [07:37] i ovce rase Sora, koje su vijekovima prilagođavane surovim planinskim uslovima [07:18].

Kultura, zajedništvo i budućnost

Katuni su oduvijek bili centri društvenog života. Iako je danas stočara manje nego ranije, običaji okupljanja za praznike poput Petrovdana ili Ilindana i dalje žive [03:32]. Uz zvuke gusala i frule, komšije se i dalje okupljaju kod koliba kako bi razmijenili priče i napravili dogovore [03:47].

Danas, turizam donosi novo interesovanje mladih za ove krajeve. Gosti iz cijelog svijeta – od Italije i Turske do Amerike – prepoznaju autentičnost katunskog načina života [04:05].

Inicijativa za međunarodnu zaštitu

Svjesni vrijednosti koju posjeduju, crnogorski stočari su pokrenuli inicijativu za zaštitu ovog kulturnog nasljeđa na nacionalnom nivou. Cilj je da crnogorski sistem transhumance (sezonskog izdiga) bude prepoznat i od strane GIAHS (Globally Important Agricultural Heritage Systems), čime bi ova tradicija dobila zasluženi međunarodni značaj i zaštitu [08:25].